در نوشتار قبل تاریخچه تشکیل مجلس یا پارلمان را در جهان و ایران مورد بررسی قراردادیم ، در این نوشته قصد داریم به 32 مجلسی که جمعاً در ایران تشکیل شده است بپردازیم ؛ تشکیل مجلس در ایران را می توان به پنج دوره تقسیم کرد:

1)از مشروطه تا نخست وزیری رضا شاه پهلوی 2) از نخست وزیری رضاشاه تابرکناری او از سلطنت 3)از سال 1320 تا کودتای 28مرداد 1332 4) از 1332تا 1357 و اوج قدرت محمد رضا شاه پهلوی 5) از پیروزی انقلاب اسلامی 1357 تا به امروز

مشخصاً ما نباید از دور اول یعنی زمان مشروطه تا سلطنت رضا شاه ، انتظارات زیادی داشته باشیم، با توجه به اینکه پارلمان یا مجلس باعث محدود شدن دربار می گردید انتظار همکاری از طرف شخص شاه نبود ، در این دوره جمعاً 5 مجلس تشکیل شد که خود شامل دو دوره سلطنت محمد علی شاه و احمد شاه می گردد.

در سلطنت محمد علی شاه برخوردهای بسیار تندی از طرف شخص شاه با مجلس صورت گرفت که اوج آن به توپ بستن مجلس بود ، پس از این اقدام خصمانه علیه مجلس مشروطه شاهد انقلاب دیگری هستیم؛ بعد از فتح تهران وخلع وتبعید محمد علی شاه تاج پادشاهی را به احمد شاه ، پسر خرد سال محمد علی شاه می سپارند ، در این دوره با توجه به وضعیت سنی احمدشاه ما شاهد تحرک بیشتر مجلس هستیم.

شرایطی که قاجارها بر کشور حاکم ساخته بودند و همچنین استقراض از کشورهای خارجی، بستن قراردادهای نفتی سنگین و ننگین با دول غربی و سفرهای مکرر تفریحی شاهان قاجار به خارج از کشور ، باعث تضییع حقوق ملت ایران گردیده بود ، در این آشفته بازار است که رضاشاه از وضعیت موجود سوءاستفاده کرده و با کمک مجلس به دوران قاجار خاتمه می دهد. به طور حتم از مجالس در دوره قاجاریه نباید انتظار کیفیتی داشت چرا که مجلس نو پا بود و بر دربار و اطرافیانش گران می آمد که بخواهند به نهادی پاسخگو باشند. در دوره قاجاریه شاهد تشکیل 5 دوره مجلس با افت وخیزهای بسیار هستیم ؛ سلطنت پهلوی از سال 1304شمسی با اکثریت آراء نمایندگان تاسیس شد و در این میان مجلس در خاتمه دادن به دوره قاجاریه و شروع دوره پهلوی نقشی اساسی ایفا کرد.

با روی کار آمدن رضاشاه دوره ششم مجلس آغاز گردید و با مستحکم شدن پایه های حکومت رضاشاه از دور ششم مجلس، به مرور زمان شاهد تحرک نظامیان و درباریان برای دخالت در امر انتخابات هستیم و می بینیم که از این دوره به بعد فعالیت گسترده ای جهت خارج نمودن مخالفان دولت یا حکومت شاهنشاهی انجام می شود؛ با رسیدن مجلس به سیزدهمین دوره ، مجلسی کاملاً فرمایشی بوجود آمده بود، از این شش دوره مجلس هیچگونه اقدام خاصی دیده نمی شود تا اینکه در دوره دوازدهم مجلس که مصادف با شروع جنگ جهانی دوم بود و بعد از اینکه شاه ایران از نیروی های آلمان نازی حمایت کرد باعث شد نیروهای انگلیسی و شوروی به خاک ایران تجاوز نموده و تا پایتخت پیشروی کنند ، آنها با فشار بر دولت مرکزی، رضا شاه را از قدرت خلع و پسرش محمد رضا را به قدرت رساندند ، از این عزل و نصب می توان به عنوان مهمترین اتفاق در این دوره مجلس یاد نمود .

بعد از انتقال قدرت به پسر رضا شاه و خروج وی از کشور ، شرایط خاصی بر کشور حاکم شد و متأثر از این شرایط سیاسی کشور تا حدودی نمایندگان باب انتقاد از حکومت را گشودند. پس از رضاشاه و آغاز کارمحمدرضا شاه با توجه به جوان و بی تجربگی، شاه به بیگانگان (انگلیس وشوروی) وابسته شد و آنها به صورت مشهود در امور ایران دخالت می نمودند؛ از دور سیزدهم کم کم در مجلس گروه گرایی و فراکسیون گرایی شکل می گیرد و هرگروه و فراکسیونی خواهان به کرسی نشاندن نخست وزیر خود هستند ، به همین دلیل از این دوره تا حدوداً دوره 17 مجلس شاهد تغییر بسیار زیاد نخست وزیری در ایران هستیم؛ ازسال 1320تا سال 1332پنج دوره مجلس شکل می گیرد و می توان گفت در این 12 سال نقش شخص شاه کمرنگ تر و نقش مجلس پرنگتر می شود ، در این دوره ها شاهد اتفاقات و رویدادهای بزرگی نظیر ملی شدن صنعت نفت، جلوگیری از عقد قرارداد با کشورهای خارجی بدون هماهنگی با مجلس، خروج نیروهای نظامی انگلیس و شوروی از شمال و جنوب کشور، حل مسائل کردستان و آذربایجان هستیم.

باتوجه به قانون مشروطه ، دو مجلس در ایران بایستی تشکیل می شد اما این امر تاسال 1328 محقق نشده بود ، از این تاریخ با فشار شاه شاهد افتتاح مجلس سنا می باشیم که در مجموع هفت دوره آن تشکیل شد. بعد از انحلال دوره هفدهم مجلس ، شاهد یک کودتای نظامی در ایران هستیم و اینجاست که هم شخص شاه و هم دولت انگلیس که از طرف مردم وشخص مصدق سیلی محکمی خورده بودند زهر خود را ریخته و با کودتایی تمام عیار دولت مصدق را ساقط و برخورد بسیار خشنی با اعضای دولت و جبهه ملی می کنند ، مهمترین آن اعدام دکتر فاطمی وزیر امورخارجه وقت (روزنامه نگار) بود، بعد از این اتفاق ، دولت کودتایی زاهدی سر کار می آید، قطعاً با در رأس بودن دولتی برآمده از کودتا دیگر نباید انتظار برگزاری انتخاباتی سالم را داشته باشیم چرا که این دولت با تمام امکانات خود در اختیار دولت در سایه ی انگلیس و شخص شاه بودند.

از کودتای 28مرداد تا پیروزی انقلاب اسلامی جمعا 7دوره مجلس تشکیل گردید ، این مجالس کاملاً فرمایشی و زیر نظر شخص شاه تشکیل می شد و مردم هیچگونه دخالتی در آن نداشتند ، شاید بتوان گفت خیلی از شهرها و بخصوص روستاها از وجود چیزی به نام انتخابات اطلاعی نداشتند به همین خاطر در این دوران ما شاهد مجالس ضعیف و عقد قراردادهای بسیار ننگین هستیم که به هیچ وجه در آنها منافع ملی در نظر گرفته نشده بود و از این رهگذر دربار واطرافیان بودند که سرمایه های ملت ایران و نسلهای بعد را به تاراج بردند،از این بی تدبیری و بی لیاقتی بود که کارخانجات نظامی آمریکا برای بستن قرارداد با ایران سر از پا نمی شناختند. قطعاً در صورتی که ایران دارای مجلسی مردمی بود با عقد چنین قراردادهایی مخالفت می نمود و قدرت شاه و اطرافیانش محدود می شد ، به همین دلیل شاه از مجالس مردمی هراس داشت ، در این دوره ما به تعدد شاهد تعطیلی مجالس بودیم ، حتی ماهها کشور بدون مجلس بود این تعطیلات بیانگر این بود که مجلس در اداره کشور نقشی نداشته و بُعد نظارتی خود و قانون گذاری را بی تاثیر می دیده است.

مجلس 24 به عنوان آخرین دوره مجلس در دوره محمدرضا پهلوی است ، در این دوره که شاه ادعای آزادی بی قید و شرط احزاب را داشت تمامی احزاب منحل شدند و حزب رستاخیز تاسیس شد ، تمام کسانی که تقاضای حضور در مجلس را داشتند می بایست در حزب عضو می شدند در غیر این صورت حق شرکت در انتخابات را نداشتند و این خود نشانه بارز دیکتاتوری واستبداد بود، این مجلس به مدت 3سال فعالیت نمود و پایان آن مصادف شد با پیروزی انقلاب اسلامی که مردم به رهبری امام خمینی (ره) در 22 بهمن 57 ریشه پادشاهی را خشکاندند.

این مطالب تاریخچه مختصری از روند شکل گیری مجالس در زمان پادشاهی و قبل از انقلاب بود، اما در نظام اسلامی نقش مردم ، حضور مردم و دخالت مردم در سرنوشت کشور به کلی تغییر می کند ، نگاه و روح قانون اساسی خواست مردم می باشد و می بینیم که انقلاب جدید از یک پشتوانه قوی مردمی برخوردار است ، این حقیقت را از اتفاقاتی که برای انقلاب نوپا در دهه اول انقلاب می افتد وآسیبی به آن نمی رسد می توان فهمید و این حضور مردم وپشتوانه مردم در انتخابات های مختلف تجلی پیدا می کند، اگرمنصفانه قضاوت کنیم می توانیم بگوییم حتی دورترین و کم جمعیت ترین روستا در انتخاباتهای گوناگون در نظام اسلامی دخیل هستند و این چیزی نیست جز تحقق گفته امام راحل که فرمودند:" جمهوری اسلامی! نه یک کلمه زیاد نه یک کلمه کم" .

اگرچه در این سه دهه عده ای هم می خواستند جمهوریت و یا اسلامیت نظام را کمرنگ کنند که با مخالفت صریح مردم روبه روشدند.

امام راحل فرمودند:« مجلس در رأس امور است.» اگرچه این جمله خود بسیار پرمعناست که در این نوشته نمی توان به آن پرداخت اما می توان در یک جمله گفت که امام به مجلس نگاهی عمیق و اعتقادی راسخ داشته اند، به همین دلیل دستور تشکیل مجلس را دادند، اولین دوره مجلس شورای اسلامی در 7خرداد 1359 کار خود را آغاز نمود ، می توان گفت این دوره یکی از حساسترین دوره های مجلس بود چرا که با اداره کشور با توجه به اینکه انقلابیون هیچ سابقه اداری نداشتند مواجه بود، تقریباً همه ی بار اداره کشور بر دوش مجلس بود ، ترور شخصیت های تراز اول انقلاب و آغاز جنگ تحمیلی نیز مشکلات بسیاری را بوجود آورده بود ، از نکات قابل توجه این دوره اینکه مجلس تازه کار است، انقلاب تازه به پیروزی رسیده ،کشور در حال جنگ است و در واقع کشور در بحرانی ترین دوران خود قرار دارد و مجلس در این برهه ی حساس از زمان، اقدامی بزرگ انجام می دهد و بهارستان نشینان بر عدم کفایت رئیس جمهور وقت بنی صدر رای می دهند، این اقدام مهمترین اقدام مجلس در دور اول بود که با توجه به پشتوانه قوی مردمی مجلس، نمایندگان ملت رئیس جمهور وقت را برکنار کردند.

در دور اول مجلس شخصیت هایی چون حضرت آیت الله خامنه ای، هاشمی رفسنجانی، سید محمد خاتمی ناطق نوری، موسوی لاری، یدالله سحابی، مهندس بازرگان، عسکر اولادی، باهنر واحمد توکلی حضور دارند.

انتخابات دور دوم مجلس شورای اسلامی در تاریخ 26فروردین 1363انجام می شود و اولین جلسه مجلس دوم به ریاست علی اکبر هاشمی رفسنجانی آغاز می گردد، این دور مجلس در زمان ریاست جمهوری آیت الله خامنه ای تشکیل می شود ، در این دور چهره هایی چون محمدیزدی، مهدی کروبی و اسدالله بادامچیان حضور داشتند، مجلس دوم در اوج جنگ تحمیلی شکل می گیرد ، با توجه این شرایط حساس کشور، انتخابات حتی یک روز هم تاخیر ندارد، رویکرد انتخاب نمایندگان در دور دوم بیشتر مذهبی است ، با توجه به تجربه یک دوره ای مجلس و ثبات بیشتر در کشور مجلس از فعالیت و تحرک بیشتری برخوردارمی شود ، این دور مجلس به نخست وزیری مهندس میر حسین موسوی رای اعتماد می دهد ، عملکرد جامعه روحانیت که بعدها با دو شاخه مجمع روحانیت و جامعه ی روحانیت تقسیم می شود را در این دور می توان حضور نمایندگان در جبهه های جنگ و اداره جنگ بیان کرد از دور دوم مجلس شاهد شکل گیری گروه های سیاسی موسوم به چپ و راست هستیم که در انتخابات مجلس سوم تاثیر زیادی گذاشت.

انتخابات مجلس سوم در 19فروردین 1367برگزار شد و در7خرداد 67 کار خود را آغاز نمود ، آقای هاشمی به عنوان رئیس مجلس انتخاب گردید و در این دور چهره هایی چون مهدی کروبی، اسدالله بیات، موسوی لاری، مجید انصاری، مرتضی الویری، اسحاق جهانگیری، نجف قلی حبیبی و فخرالدین حجازی حضور دارند؛ در این دور نام مجلس از مجلس شورای ملی به مجلس شورای اسلامی تغییر یافت،پس از اینکه آقای هاشمی رفسنجانی به عنوان رئیس جمهور انتخاب شدند،از مجلس خارج شده و آقای مهدی کروبی به عنوان رئیس مجلس انتخاب شد ، مهمترین اتفاقی که در این دور مجلس رخ داد، رحلت حضرت امام خمینی (ره) بود که شُک عظیمی به بدنه دولت و ملت وارد آورد و همه را در غم و اندوهی وصف ناشدنی فرو برد. بلافاصله پس از رحلت امام مجلس خبرگان تشکیل شد و حضرت آیت الله خامنه ای را به عنوان مقام رهبری انتخاب نمودند ، در همین دوره قطعنامه شورای امنیت پذیرفته شد و با بازنگری قانون اساسی نخست وزیری از قانون حذف گردید و رئیس جمهور مسئول تشکیل هیئت دولت شد و نظارت استصوابی به وظایف شورای نگهبان اضافه شد که متاسفانه این قانون را می توان بعنوان عامل شکاف بین نیروهای انقلابی برشمرد ، این مسئله بر دور چهارم مجلس تاثیر بسیار زیادی گذاشت و تعداد زیادی از نیروهای به اصطلاح چپ رد صلاحیت شدند ، این امر با اعتراض مجمع روحانیون مبارز مواجه شد، به هر ترتیب مجلس سوم به پایان رسید .

مجلس چهارم در 7 خرداد 1371 اولین جلسه خود را به ریاست حجه الاسلام ناطق نوری تشکیل داد ، در این دور چهره هایی چون حسن روحانی ، علی اکبر پرورش و قاسم شعله سعدی حضور داشتند،درمجلس چهارم بر خلاف مجلس سوم اکثریت را جناح موسوم به راست تشکیل می دهند. این دوره در زمان ریاست جمهوری آیت الله هاشمی برگزارشد ، در این دوره جنگ به اتمام رسیده ومجلس ودولت می بایست تمام توان خود را برای بازسازی مناطق جنگ زده بگمارند ، در این زمان بود که حاج احمد اقای خمینی که همواره تا به نتیجه رسیدن نهضت ، دوشادوش امام بودند دار فانی را وداع گفتند، ایشان می توانستند برای ادامه نهضت ، بسیار مثمر ثمر باشند.

مجلس پنجم در 12خرداد 1375به ریاست آقای نوری کار خود را آغاز نمود ، از نکات قابل توجه این دوره می توان به شکل گیری احزاب جدید اشاره کرد ، در دوره پنجم مجلس، مجمع روحانیون مبارز در اعتراض به رد صلاحیتهای گسترده از ارائه لیست خودداری می نماید وکماکان مجلس در دست جناح به اصطلاح راست قرار دارد ، در این دوره ریاست جمهوری آقای هاشمی به پایان می رسد و کشور وارد یک فاز جدید سیاسی می شود؛ حجت الاسلام ناطق نوری رئیس مجلس با حجت الاسلام سید محمد خاتمی رئیس کتابخانه ملی به عنوان دو رقیب اصلی به رقابت می پردازند ، اگرچه کاندیداهای دیگری هم در این دور حضور دارند اما رقابت اصلی و مشهود بین ناطق نوری از طرف جامعه روحانیت و سید محمد خاتمی از طرف مجمع روحانیون می باشد ، در یک رقابت تنگاتنگ و نفسگیر حجت الاسلام والمسلمین سید محمد خاتمی با اختلاف آرا به عنوان رییس جمهور منتخب مردم برگزیده می شود و رهبر معظم انقلاب از این انتخابات به عنوان یک حماسه نام می برند، از این برهه ی زمانی به بعد در ایران جبهه ای به نام جبهه دوم خرداد یا اصلاح طلبان شکل می گیرد.

مجلس پنجم بدون هرگونه حاشیه ای به دولت خاتمی رای اعتماد می دهد، در این دور آقای عبدالله نوری که کرسی وزارت کشور را در اختیار داشت ، استیضاح و از دولت خارج می شود و حجت الاسلام والمسلمین سید عبدالواحد موسوی لاری به عنوان وزیر کشور انتخاب می شود، حجت الاسلام موسوی لاری در روز رأی گیری وعده ی برگزاری انتخابات شوراها را می دهد و بلافاصله پس از جلوس بر کرسی وزارت کشور ، وعده ی خود را عملی می سازد ؛ پس از بیست سال این نهاد قانونی و مردمی در کشور شکل می گیرد ، در ابتدا نمایندگان تحقق این امر را کما فی سابق یک وعده انتخاباتی می دانستند چرا که وزرای سابق نیز همین وعده را به بهارستان نشینان داده بودند، حتی مرحوم موحدی ساوجی در مجلس به موسوی می گوید: این یکی از شعارهای همه وزرای کشور است اما از آنجا که هم آقای موسوی لاری وهم شخص رئیس جمهور به مردم و قانون اعتقاد عمیق دارند این قانون اجرا گردید.

در این مجلس آقای مهاجرانی وزیر فرهنگ وارشاد دولت هفتم استیضاح شد اما وی موفق شد مجدداً از مجلس رای اعتماد بگیرد و به دولت برگردد، البته کمتر کسی فکر می کرد مهاجرانی بتواند نظر نمایندگان را جلب کند. از اتفاقات قابل توجه در زمان مجلس پنجم ، محاکمه جنجالی کرباسچی شهردار تهران بود که در نهایت وی روانه زندان اوین شد.

مجلس ششم در 7خرداد1379 اولین جلسه خود را تشکیل داد، ریاست مجلس ششم به عهده مهدی کروبی بود ، در این دور چهره هایی چون مجید انصاری ، محتشمی پور، محمدرضا خاتمی ، بهزاد نبوی، شکوری راد، حدادعادل، میردامادی و چهره های سرشناس دیگری حضور داشتند. این دوره اکثریت مجلس را اصلاح طلبان یا دوم خردادی ها دردست دارند؛ یکی از نکات قابل توجه این دوره از انتخابات ، خارج شدن آقای هاشمی از لیست نمایندگان تهران بود ، در این دوره بود که سید محمد خاتمی مجدداً با رای بالایی به عنوان رئیس جمهور انتخاب می شود، در پایان این دور نمایندگان مجلس به اقدام شورای نگهبان که تعداد زیادی از آنها را رد صلاحیت نموده بود اعتراض کرده و تحصن نمودند.

در 7خرداد1383 مجلس هفتم کار خود را آغاز نمود، آقای حدادعادل ریاست مجلس را عهده دار شد ، در این دور چهره هایی چون چهره هایی چون توکلی، باهنر و ابوترابی حضور داشتند و اکثریت مجلس را جناح راست که خود را اصولگرا نامیدند در دست داشتند ، شاید یکی از کارهای این مجلس کشاندن وزرای اصولگرا یا اصلاح طلب به مجلس بود ، در این دور مجلس آقای محمود احمدی نژاد به عنوان رئیس جمهور نهم انتخاب شد ، احمدی نژاد از رقبای سرسختی پیشی گرفته بود ، آقای احمدی نژاد کابینه دولت خود را معرفی می کند اما برای همه آنها رای اعتماد نمی گیرند،

بعد از اینکه در نهایت دولت تکمیل شد کم کم نمایندگانی که انتظاراتشان محقق نشده بود ، به عملکرد دولت جدید اعتراض کرده و به منتقد دولت تبدیل شدند، بحث و جدل بین مجلس و دولت بالا گرفت و ادامه پیدا کرد و روی مجلس هشتم تاثیر گذاشت، مجلس هشتم نیز با حرف و حدیث های زیادی در تایید صلاحیت ها وهم در برگذاری انتخابات همراه بود، این مجلس در 7خرداد 1387 کار خود را آغاز نمود، در این دور برای اولین با رئیس مجلس از شهری به غیر تهران انتخاب شد، لاریجانی رقیب سختی برای حدادعادل بود و در نهایت آقای لاریجانی به کرسی ریاست مجلس تکیه زد. از همان ابتدا اصولگریان به دو گروه منتقد دولت و حامیان دولت تقسیم شدند که علی مطهری، توکلی و باهنر به عنوان منتقد و رسایی وآقا طهرانی به عنوان حامیان دولت شناخته شدند. در این دور چندین بار بین مجلس و دولت تنشهایی به وجود آمد و می توان به تقدیم لایحه دولت به مجلس اشاره کرد که شاهد تذکرات قانونی از دو طرف هستیم، به طور کلی در این دور بیشترین تنش بین مجلس و دولت را شاهد بودیم.

انتخابات جنجالی خرداد ماه 88 برگزار می شود و دوباره آقای احمدی نژاد انتخاب می شود ، پس از انتخابات شاهد اتفاقات زیادی هستیم؛ رئیس جمهور کابینه خود را با تغییرات زیادی معرفی می کند و با واکنش تند مجلسیان مواجه می شود ، در نهایت با وساطت ریش سفیدان و رفت و آمد بسیار زیادی کابینه تشکیل می شود با این تفاوت که این بار منتقدان تعدادشان افزایش چشمگیری دارد ، مقام معظم رهبری چندین بار تذکر وتوصیه به وحدت دادند.

هدفمند کردن یارانه ها یکی از طرحهای سنگین بود که در نهایت مجلس آن را تصویب نمود. مجلس هشتم با دولت دهم بر سرمسائل اقتصادی و حتی سیاسی تنش دارد و تا کنون هیچ یک از مواضع خود کوتاه نیامده اند. ادغام وزارتخانه ها را نیز می توان به عنوان یکی از تنشها بر شمرد. در این مقاله گوشه ای از عملکرد مجالس ، کم وکیف آنها و همچنین نحوه ی شکل گیری آنها قبل و بعد از انقلاب را بیان کردیم، امیدواریم بتوانیم اطلاعات بیشتری در آینده در اختیار علاقه مندان قرار دهیم . آنچه حائز اهمیت است و باید بر آن تاکید شود نقش مجلس در روند تصمیم گیریهای کشور است ، چون مجلس برآمده از دل مردم می باشد و می تواند با پشتوانه عظیم مردمی نقش آفرینی کند. تفاوتی که بین مجالس قبل وبعد از انقلاب می باشد دقیقاً در همین نکته نهفته است ، مجالس قبل از انقلاب کاملاً فرمایشی ولی مجالس بعد از انقلاب کاملا مردمی است، اگرچه بعد از انقلاب از دور سوم به بعد ما شاهد چالش هایی هستیم، باید هرچه سریعتر مسئولین کشور برای حل آن فکری بکنند تا به مجلس آسیبی نرسد چرا که اگربه این نهاد مردمی که معمار کبیر انقلاب و همچنین رهبر معظم انقلاب بر اهمیت آن تاکید داشته و دارند آسیبی وارد شود ، مردم اعتماد خود را از دست خواهند داد و بطور قطع نظام اسلامی و کشور آسیب خواهد دید.

در نوشته بعد به ابعاد و روند تشکیل مجلس و نقاطی که ابهام برانگیز می باشد خواهیم پرداخت.

کامپوننت نظرات بر مطالب، جوملا فارسی توسعه و پشتیبانی توسط گروه نرم افزاری جوملا - http://www.joomla.ir"