دکتر حسن سلامی

دکتری علوم سیاسی دانشگاه سنت ژوزف لبنان

شوك ناشي از حوادث مهم سال هاي 78 و 88 به بعد، فعالان مدني، شخصيت ها، روزنامه نگاران، دانشگاهيان و روشنفكران وابسته به جريان فكري نوگرا در درون و بيرون از ايران را به تامل در تفكرات سياسي خود وادار كرده است.

اغلب آن ها اجمالا پذيرفته اند كه شرايط داخلي ، منطقه يي و بين المللي، تغييرات كلي كرده و لذا تحولِ  افكار، نهادها ، راهبردها، خط مشي ها، سياست ها و برنامه ها اجتناب ناپذير و نياز امروز و  آينده ي جامعه و حکومت است.

البته همه ي آن ها در پاسخگويي به اين نياز به يك مسير نرفته و نمي روند. به همين دليل اكنون شاهد تنوع فكري در ميان جريان نوگرا و رويكرد آنان به مسايل مهم جامعه و حكومت هستيم. اين رويكرد را مي توان به سه دسته تقسيم كرد:

الف – رويكرد و نگرش اول معتقد است كه اصول انقلاب، نظام، قانون اساسي و نهادهاي موجود تغيير نكرده و نبايد تغيير كند بلكه بايد برخي خط مشي ها، راهبردها، سياست ها و برنامه ها ، با توجه به شرايط جديد، تغيير كند.

از نگاه قائلان به اين رويكرد، عمل گرايي محض و چشم پوشي از اصول اوليه، اقدامي نادرست است و هدف اصلي بايد "حفظ هسته ي سخت" و جلوگيري از استحاله شدن در ليبرال دموكراسي و نظام اقتصادي سرمايه داري باشد.

اين نگرش در مقايسه با 2 نگرش ديگر، نسبت به گذشته و حال و آينده، كمتر احساس نگراني و ناراحتي مي كند و به جريان سنت گرا و محافظه كار نزديك تر است.

ب – رويكرد و نگرش دوم معتقد است نه تنها بايد خط مشي ها، راهبردها، سياست ها و برنامه ها تغيير كند بلكه زمان "بازانديشي" در برخي اصول اوليه انقلاب و نظام فرا رسيده و بايد تفسير و قرائتي نو و متناسب با شرايط زمان از اين اصول ارايه كرد، قانون اساسي را اصلاح نمود و برخي نهادها را حذف يا تغيير داد.

قائلان به اين نگرش باور دارند كه خيلي از مسايل تغيير كرده و مشكلات پيچيده يي بروز نموده و راه حل هاي سابق و سنتي براي حل مشكلات، مقبوليت خود را از دست داده اند و ديگر كاربرد ندارند. از اين رو بايد به مسايل جامعه و حكومت به شيوه يي نو نگريست و به حقوق انسان و دستاوردهاي علوم اجتماعي و نظريه هاي علوم انساني توجه بيشتري نشان داد.

اينان ترجيح مي دهند نه به گذشته كاملا وفادار بمانند و از تحولات زمانه عقب بيفتند و نه همه ي اصول اوليه را زير پا بگذارند. آن چه براي دسته ي دوم اهميت دارد اصلاح هسته ي سخت با برداشتي نو براي تداوم بخشيدن به هويت اصلي و شعارهاي اوليه ي انقلاب و نظام است. اين رويكرد، به تداوم در عين تغيير باور دارد.

ج – رويكرد و نگرش سوم، اصلاحات پيشنهادي گروه دوم را كافي نمي داند و خواستار "تحول بنيادين" در اصول، نظريه، اهداف، قوانين، نهادها، سياست ها، راهبردها، برنامه ها و روش ها است.

قائلان به اين نگرش معتقدند بايد افكار، اصول و روش هاي قديمي و سنتي را يكسره كنار گذاشت زيرا منسوخ شده اند و ديگر در جهان جديد كاربرد ندارند و غيرقابل دفاعند.

اين رويكرد با الهام گرفتن از آموزه هاي مدرنيته و ليبرال دموكراسي، هسته ي سخت انقلاب و نظام را به چالش گرفته و خواستار جايگزيني آن با نظريه هاي مبتني بر حقوق بشر و تفكرات مدرنيستي و دموكراتيك است.

آينده ي جامعه ي سياسي ايران، انقلاب و نظام را نقد و انتقاد اين سه رويكرد از همديگر و نيز پيكار و مبارزه ي فكري اين جريان نوگرا با جريان سنت گرا و محافطه كار رقم خواهد زد.