محمود یوسفی (استاد دانشگاه)

لا يوم كيومك يا ابا عبدالله

هفت پشت عطش از نام زلالت لرزيد           ما كه باشيم كه در سوگ شما گريه كنيم

هرساله هم  زمان بافرارسیدن ماه محرم  و صفر شور و حالی  غیرقابل وصف، سراسرشهر را فرا می گیرد. درمیان مجالسی که برگزارمی شود وهرکدام هم اهمیت و ویژگی خاص خود را دارند ،تعزیه جایگاه ویژه ای دارد. تعزیه ای که یادگارو میراث چندصدساله است که تعزیه خوانها و تعزیه دانها خاستگاه آن را درمناطق جنوبی كشور، شهر مهر می دانند.شهری که درفاصله چند کیلومتری ازساحل نیلگون خلیج فارس وحدفاصل استانهای بوشهر، هرمزگان و فارس قرار گرفته ،شهری ولایتمدارکه آوازه ی آن ازمرزهاهم فراتررفته وقرنهاست که علما وبزرگان این دیاردرترویج وتبلیغ معارف اهل بیت مجاهدت کرده اند.بیش از صدمجلس تعزیه بانسخه های ارزشمند ومنحصر، همراه باتعزیه خوانها وتعزیه گردانهای مخلص وآشنابه فنون تعزیه، یکی دیگرا ز گنجینه های معنوی وبرگی زرین از شناسنامه ی هویت اسلامی این شهراست.آنچه درمورد تعزیه ي مهر قابل تامل است وبزرگان منطقه نیز ازآن به نیکی یادمی کننداین است که علی رغم تجهیز گروه های مختلف تعزیه به امکانات نسبتاً پیشرفته تعزيه خوانی درشهر مهر همچنان با همان شیوه وامکانات سنتی برگزار می شود و همین امر به اعتقاد مخاطبان از عوامل موثرمعنوی واستقبال شیفتگان اهل بیت عصمت وطهارت است .

تعزيه كه در لغت به معني سوگواري و برپاداشتن يادبود عزيزان و از دست رفتگان است ، در اين خطه «شبيه خواني» نام گرفته و اختصاصاً به مراسم سوگواري حضرت ابا عبدالله الحسين (ع) و ائمه اطهار گفته مي شود . نمايشي آئيني و مذهبي كه در آن گروهي دل سوخته و اهل ذوق با بهره گيري از مراثي و سوگ سروده ها يا ديالوگ هاي سوزناك و گاه منو لوگ ها و خود ستايي هايي كه به رجز خواني معروف است با هدف تقرب و زنده نگهداشتن فرهنگ عاشورا و حادثه كربلا كه از شعائر مهم ديني است با آداب و رسوم خاصي برگزار مي كنند .

هرچند تاريخ دقيقي براي تعزيه و تعزيه خواني در تواريخ نيامده ، اماعده اي بر آنند كه يادمان هايي كه ايرانيان قبل از اسلام در سوگ سياوش برگزار مي كرده اند . مبناي همه ي  نمايشهاي  آئيني است كه براي خون هاي به نا حق ريخته بر پا  شده است . و بعد از اسلام نيزادامه يافته است .و گروهي آن را صرفاً به بعد از اسلام و حادثه جانكاه كربلا مربوط مي دانند . هرچه هست اين نمايش آئيني قرن هاست كه در مناطق مختلف موجب ترويج ،تحكيم و ماندگاري فرهنگ شهادت شده است و همچنان در ميان مناسبت هاي مختلف جايگاه ويژه دارد وبه شكل  مردمي بر گزار مي شود . نمايش و مراسمي كه در طول تاريخ بن مايه ی حركت هاي اصلاح طلبانه و شيعي بوده و هست .

اين مراسم ارزشي در شهر مهر با سابقه اي قريب به چهار صد سال ،ازاواخر عصرصفوي وفرصت بسيار مناسب وعلاقه اي كه خاندان قاجار به اين مراسم داشتندو شرايط خاص اين شهر بوسیله ی ساداتي صاحب كرامت ومحباني وارسته بنيان گزارده شد. و در بين مردم جنوب اعتبار و جايگاه خاصي پيداكرد كه  از روح معنوي و سوز ويژه اي نيز برخوردار است . مفاهيم بلند و سوز ناكي كه در نسخه هاست حكايت از روح لطيف و باطن سرشار از سوز و گداز گويندگان آن دارد . كه چون با نواي حزين نسخه خوانان خوش آواز ديارمان همراه مي شود آتش به جان و دل مخاطبان مي زند . حتي مكان آن كه « قتلگاه »نام گرفته و براي مردم مقدس است . گويا صداي تعزيه خوانان و طنين آوايشان در دل خاك و خشت ديوارهاي اطراف اين محل جا گرفته و با گوش جان شنيده مي شود .

اين مراسم در مناطق مختلف با جان مايه اي واحد به اشكال و رسوم متفاوتي بر گزار مي شود . اصطلاحات و آداب خاصي دارد . چون اشقيا خواني،انبيایااولیاخواني ،فهرست گرداني و... . نواهايي كه هنگام ورود اهل بيت به ميدان تعزيه خوانده مي شود بويژه در روز عاشورا تاثر انگيز ترين صحنه ها را خلق مي كند آنچنان كه صداي ضجه حاضران به آسمان مي رسد . همراهي زنان و مرداني كه نظاره گر تعزيه اند در بخش هايي از آن جلوه هاي خاصي به تعزيه مي بخشند ، صحنه هايي كه با امام ، حضرت عباس ، علي اكبر ، قاسم، همنوايي مي كنندگاهي  سينه مي زنند وگاهي آواي خاصي كه زنان از سر سوز در صحنه ها ي به مركب سوار شدن  يا افتادن از زين سر مي دهند .

در اين مجالس بارها اتفاق مي افتد كه براي دقايقي در روند تعزيه وقفه ايجاد مي شود و مردم بر اساس اعتقاد و باورشان به طواف اجسادمطهرشهدا مي پردازند و قطعه اي از كفني كه بر گردن انداخته  اندبراي تبرك بر مي دارند . مخصوصاً گرماي ظهر منطقه جنوب در انتقال احساس به مخاطب تاثير فراوان دارد . صحنه هايي كه شمر در بريدن سر امام از خود نشان مي دهد قابل توصيف نيست ،آنگونه كه خود شمر هم بر بالين امام گريه سر مي دهد و در هجوم به خيمه گاه باز تعدادي از بزرگان خود را به حلقه اهل بيت وارد مي كنند ودر تازيانه خوردن از يكديگر سبقت مي گيرند .

در اين روزها افتخار همسايگان قتلگاه است كه ميزبان عزاداران ابا عبد الله باشند . هر كس به هر نحوي  بزرگ و كوچك ، زن و مرد در تلاش است تا آنچه شايسته است انجام دهد . حالت تواضع و تضرع در خدمت گزاري به عاشقان وعزاداران آقا اباعبدالله درچهره ي آنان مشهود است .

بي مناسبت نيست كه يادي هم از واقفات مخلص كه پشتوانه مالي بر پايي اين مجالس اند بشود.و برا يشان آمرزش ومغفرت از خداحسين و شفاعت حسين و ائمه طلب كنيم و براي خود نيز خاضعانه بخواهيم وبخوانيم «اللهم الرزقني شفاعة الحسين يوم الورود و ثبت لي قدم صدق عندك مع الحسين  و اصحاب الحسين الذين بذلوامهجهم دون الحسين عليه السلام». در آستانه محرم همچنین از تعزيه خواناني كه اكنون دستشان از اين مجالس كوتاه است و نواي روحبخش و خاطره آنان در حافظه تاريخ اين منطقه ماندگار است باذكر بعضي از نامهايي كه در حافظه ي اين نسل مانده ياد ي شود . مرحوم حاج سيد ابراهيم سجادي ،مرحوم سيد مهدي و فرزندش حاج سيد هاشم سيد مهدي ،سید مرتضی سجادی ،حاج سیدحسین حسینی المدنی ،سیدعبدالرضا موسوی ،حاج سیدعباس سجادی ،حاجی زایر حسن قاسمی زایرعبدالله فرزانه ،حاج عباس غلامی  ،مرحوم زائر عباس زائر غلام  ، مرحوم مشهدي عباس غلام يوسفي كه طنين صداي رساي ايشان هنوز در گوش مردم اين ديار است . مرحوم حاج علي كشتكار و نسخه گردانان کاربلدی چون سیدمحمدسیدعباس علامه و حاج سیدابراهیم نوری ؛ همچنین متولی امانتدار تعزیه سیدعلیخان سجادی و همه كساني كه باني اين مجالس بوده اند . و آرزوي توفيق براي تعزيه خواناني كه امروز در برپايي مجالس عزاي حضرت اباعبدالله (ع) در ماه محرم و ائمه اطهار در ماه صفر همت مي گمارند .